Schikking afdwingen zonder vonnis: zo werkt de notariële vaststellingsovereenkomst

Stel: u bent als ondernemer al maanden in conflict met een afnemer. Na lange onderhandelingen sluit u eindelijk een schikking. U zult worden betaald, dus opluchting alom. Tot de andere partij de afgesproken bedragen toch niet (volledig) betaalt. Wat nu? In de meeste gevallen is het antwoord ontnuchterend: naar de rechter, soms zelfs opnieuw. Een procedure, advocaatkosten en lange wachttijden, soms jarenlang. En pas daarna kunt u executoriaal beslag laten leggen.

Het kan goedkoper en sneller als de wederpartij (uiteindelijk) meewerkt en soms is dat nadat eerst noodzakelijke juridische druk is gezet. Wanneer u de schikking vastlegt in een notariële vaststellingsovereenkomst, kunt u die –indien zorgvuldig geformuleerd– direct ten uitvoer leggen, zonder vonnis. De deurwaarder kan binnen enkele dagen aan de slag met het uitwinnen. Voor ondernemers met een oplosbaar commercieel geschil over een betaling is dit een van de meest onderschatte instrumenten in het Nederlandse procesrecht.

Wat is een vaststellingsovereenkomst?

Een vaststellingsovereenkomst (afgekort VSO) is wettelijk geregeld in artikel 7:900 lid 1 BW. Daarin verbinden partijen zich ter beëindiging of voorkoming van een geschil aan een vaststelling van een door hen afgesproken regeling. De vaststellingsovereenkomst mag soms zelfs afwijken van de wet en dat is een belangrijke reden waarom dit instrument zo bruikbaar is bij geschillen.

Een vaststellingsovereenkomst kan onderhands worden gesloten (dus zonder notaris). Dat kan doorgaans relatief goedkoop en snel. Maar het levert ook een belangrijk nadeel op: een onderhandse VSO is een gewone overeenkomst. Komt de andere partij de afspraken niet na, dan moet u -net als bij iedere andere overeenkomst- eerst een rechterlijk vonnis halen voordat u tot executie kunt overgaan.

De notariële vorm: directe executoriale werking

Het cruciale verschil ontstaat wanneer u de vaststellingsovereenkomst laat opnemen in een notariële akte. Op grond van artikel 156 lid 2 Rv is een notariële akte een authentieke akte. Authentieke akten leveren dwingende bewijskracht op tussen partijen. Een officieel afschrift (grosse) van een in Nederland verleden notariële akte vormt op grond van artikel 430 lid 1 Rv een executoriale titel:
De grossen van in Nederland gewezen vonnissen, van beschikkingen van de Nederlandse rechter en van in Nederland verleden authentieke akten alsmede van andere bij de wet als executoriale titel aangewezen stukken kunnen in geheel Nederland worden ten uitvoer gelegd.

Op grond van artikel 50 Wet op het notarisambt geeft de notaris een grosse op verzoek aan iedere partij bij de akte af. In gewone taal: u krijgt ‘in naam van de Koning’ een document dat dezelfde executiekracht heeft als een rechterlijk eindvonnis. De deurwaarder kan op basis daarvan beslag leggen op bankrekeningen, voorraden, vorderingen op derden of onroerende zaken, zonder dat er eerst een rechter aan te pas hoeft te komen.

Een praktijkvoorbeeld

Een voorbeeld uit mijn praktijk: een Amerikaanse restaurantketen bestelde bij een Nederlandse leverancier professionele apparatuur met ruim € 180.000 aanbetaling. De leverancier leverde slechts een beperkt deel en het geleverde was naar het oordeel van de afnemer deels beschadigd. Een hooglopend geschil over wanprestatie volgde. Onder aanzegging van een procedure werd na onderhandelingen geschikt: de leverancier zou € 125.000 terugbetalen in vier maandelijkse termijnen van € 31.250, terwijl de afnemer het geleverde mocht behouden.

Ik heb deze schikking laten vastleggen in een notariële vaststellingsovereenkomst. Daarin stond de kernbepaling: “Alle in deze akte genoemde data en termijnen zijn fatale termijnen. Door het enkel verlopen van de termijn komt [partij X] in verzuim te verkeren waarmee de volledige Vordering terstond en volledig opeisbaar wordt. Deze akte dient in dat geval als executoriale titel voor de tenuitvoerlegging.” Was een termijn niet voldaan, dan had de afnemer geen vonnis nodig: de deurwaarder kon direct aan het werk. In deze zaak is alles op tijd betaald.

Niet elke akte is een executoriale titel

Maar een notariële akte is lang niet altijd een titel waar de deurwaarder meteen mee aan de slag kan. Het is hier dat veel praktijkjuristen -en helaas ook sommige notarissen- de fout in gaan. De precieze formulering is cruciaal; words matter, zeg maar. De Hoge Raad stelt strikte eisen aan de inhoud van de akte die meteen kan worden uitgewonnen. En terecht. In het standaardarrest HR 26 juni 1992, ECLI:NL:HR:1992:ZC0646 (Rabobank/Visser) is de maatstaf geformuleerd: aan een notariële akte komt slechts executoriale kracht toe ten aanzien van vorderingen die op het tijdstip van het verlijden van de akte reeds bestaan en in de akte zijn omschreven, of die hun onmiddellijke grondslag vinden in een op dat tijdstip reeds bestaande en in de akte omschreven rechtsverhouding.

In de praktijk is de hypotheekakte de meest voorkomende notariële akte die direct geëxecuteerd kan worden. De vraag is dan of dat ook geldt voor een restschuld. Lang niet altijd. In HR 8 februari 2013, ECLI:NL:HR:2013:BY4889 (Rabobank/Donselaar) heeft de Hoge Raad verduidelijkt dat de vordering met voldoende bepaaldheid in de akte moet zijn omschreven. Een algemene „verzamelclausule” voor alle mogelijke toekomstige vorderingen volstaat niet. Dit neemt banken in voorkomende gevallen de wind uit de zeilen.

Zeer recent, in HR 28 november 2025, ECLI:NL:HR:2025:1807, heeft de Hoge Raad bevestigd dat deze maatstaf óók geldt voor het proces-verbaal van een ter rechtszitting bereikte schikking. Dat is namelijk ook een authentieke akte die in aanmerking komt voor parate executie. In deze zaak hadden partijen een boete van € 100.000 per overtreding van het geheimhoudingsbeding afgesproken. Toen de eisende partij € 200.000 aan boetes wilde innen, oordeelde de Hoge Raad dat het bedrag aan toekomstige boetes niet voldoende bepaalbaar was. Dus géén executoriale titel.

De les is duidelijk: een schikking met onbepaalde of voorwaardelijke verplichtingen is (te) risicovol als executoriale titel, of die nu in een proces-verbaal van een zitting of in een notariële akte is vastgelegd. Concrete bedragen, fatale termijnen en heldere triggers voor verzuim zijn essentieel.

De drie wegen naar minnelijke geschiloplossing vergeleken

Welke route voor een schikking past het beste bij uw situatie indien u een (betalings)geschil wilt oplossen? In de praktijk komen drie hoofdvarianten voor.

1. Onderhandse VSO. Goedkoop en snel. Geen executoriale titel. Bij wanbetaling: procederen, met in beginsel de mogelijkheid van eerst conservatoir beslag.
2. Proces-verbaal van schikking. Mogelijk tijdens een lopende juridische procedure (dus niet geheel minnelijk). De grosse heeft executoriale kracht, maar zoals het arrest van 2025 onderstreept alleen voor voldoende bepaalde vorderingen. Anders gezegd: de advocaat moet tijdens de zitting erg goed opletten dat de rechter de schikking heel precies vastlegt.
3. Notariële VSO. Notariskosten bij aanvang; in de regel € 1.500 tot € 3.500 ex BTW voor een gemiddelde zakelijke kwestie en meestal laat ik afspreken dat de schuldenaar deze kosten voldoet. Dan bestaat er directe executoriale werking bij wanbetaling. Geschikt wanneer partijen het wél eens zijn over een schikking, maar er geen volledig vertrouwen is in de wil of het vermogen tot nakoming. Ofwel: vertrouwen is goed, een notariële vaststellingsovereenkomst is beter.

Wanneer is een notariële VSO juist niet de juiste keuze?

Vorderingen die blijvend worden betwist, moeten uiteindelijk via de rechter worden afgedwongen. En bij schikkingen zonder geldelijke component of waarbij de betalingsverplichtingen sterk afhankelijk zijn van toekomstige of onzekere gebeurtenissen, werkt de notariële akte niet goed.

In zaken met substantiële betalingsverplichtingen, gespreide aflossingen of termijnschema’s is de notariële VSO daarentegen een zeer goed instrument.

Veelgestelde vragen

Wat is een notariële vaststellingsovereenkomst?

Een vaststellingsovereenkomst (VSO) op grond van artikel 7:900 BW die door een notaris in een akte is vastgelegd. De grosse (afschrift) van die akte is een executoriale titel. Bij wanbetaling kan de schuldeiser direct beslag laten leggen om de vordering te innen, zonder eerst een vonnis te halen.

Is een onderhandse vaststellingsovereenkomst ook bindend?

Ja, een onderhandse VSO is juridisch bindend tussen partijen. Bij wanbetaling moet u echter eerst een rechter inschakelen om een executoriale titel te verkrijgen. Dit kost doorgaans (veel) meer en kan (zeer) lang duren.

Wat kost een notariële vaststellingsovereenkomst?

De notariskosten variëren afhankelijk van de complexiteit, grofweg tussen € 1.500 en € 3.500 ex BTW. Bij complexe zaken of meerdere partijen kan dit hoger uitvallen. Afgezet tegen de kosten van een gerechtelijke procedure is dat in de meeste gevallen een (zeer) gunstige verhouding. Ook de tijdswinst is aanzienlijk omdat een procedure makkelijk tussen 12 en 24 maanden duurt.

Kun je elke schikking notarieel vastleggen?

In beginsel ja, maar voor executoriale werking moet de vordering met voldoende bepaaldheid in de akte zijn omschreven. De bewoordingen over concrete bedragen en fatale termijnen zijn essentieel.

Hoe snel kan ik tot executie overgaan bij wanbetaling?

De deurwaarder kan na betekening van de grosse met een betalingsbevel en het verstrijken van een korte termijn (twee dagen) executoriaal beslag leggen.

Wat als de wederpartij betwist dat hij in verzuim is?

Als de executie is ingezet, ligt de bal bij de wederpartij en die staat dan 3-0 achter, want die moet zelf een executiegeschil beginnen bij de voorzieningenrechter. Een goed opgestelde akte maakt de positie van de partij die recht heeft op betaling aanmerkelijk sterker.

Werkt een Nederlandse notariële VSO ook bij grensoverschrijdende geschillen?

Als de partij die moet betalen in Nederland is gevestigd of hier vermogen heeft, dan ja. Andersom: een in Nederland verleden notariële akte kan in een aantal andere jurisdicties worden geëxecuteerd, afhankelijk van de relevante EU Verordening of bilaterale verdragen. Dit vraagt om een goede analyse.

Kan ik een notariële VSO laten opmaken door AI?

In een blog van een advocaat verwacht u waarschijnlijk nee op deze vraag. En dat is ook mijn antwoord, en wel om drie redenen:

1) dit soort notariële akten zijn niet openbaar. Sterker nog: strikte geheimhouding is standaard dus Claude, ChatGPT etc. hebben geen goede bronnen om uit te putten;

2) de akte moet altijd worden gecontroleerd en gepasseerd door een notaris; en

2) AI staat (voorlopig) niet in de rechtszaal (een notaris overigens ook niet) en dat is toch waar je de finesse voor het zeer scherp formuleren leert dat juist hier van belang is.

Tot slot

De notariële vaststellingsovereenkomst is een krachtig instrument bij commerciële geschillen, dat in de praktijk (te) weinig wordt gebruikt. De constructie staat of valt met de formulering. Penrose heeft hier veel ervaring mee en assisteert u graag.